Onderwatercafés

De onderwatercafés zijn een initiatief van Programma naar een Rijke Waddenzee. Samen met beheerders en wetenschappers organiseren we meerdere cafés in het Waddengebied om de onderwaternatuur bekend en bemind te maken, en zo de bescherming van natuur onder het wateroppervlak te verankeren in beheer en beleid.

onderwatercafés 2020

In 2020 organiseren we nog drie Onderwatercafés.
– op donderdag 19 maart in café De Sleutel in Groningen UITGESTELD, NIEUWE DATUM VOLGT
– op vrijdag 27 maart op de veerboot van Harlingen naar Terschelling v.v. UITGESTELD, NIEUWE DATUM VOLGT
– op donderdag 16 april in Harlingen (locatie volgt nog) UITGESTELD, NIEUWE DATUM VOLGT

onderwatercafe Groningen

Donderdagavond 19 maart 2020 UITGESTELD, NIEUWE DATUM VOLGT
Café de Sleutel, Noorderhaven 72, Groningen

Wouter van der Heij van de Waddenvereniging vertelt over het project Swimway Waddenzee. Barbara Rodenburg, van de TS31 Internos en Goede Vissers, laat zien hoe bijzonder plankton is.Aan de hand van een praatplaat ontdekken we de rijkdom van de natuur onderwater. En natuurlijk ontbreekt de pubquiz ook niet.
Voor meer informatie en aanmelden zie de uitnodiging.

Lees hieronder de verslagen van de Onderwatercafés die al zijn geweest.

Onderwatercafe Leeuwarden

Woensdagavond 27 november 2019
De Friesche Club in Leeuwarden

In het derde Onderwatercafé vertelde Monique Moors over Dwaalfilm Wadden en haar ervaringen tijdens het filmen. Jeroen Huisman, lector visecologie bij Van Hall Larenstein, nam ons mee in zijn passie voor vissen. Aan de hand van een interactieve onderwatertekening liet Michiel Firet de aanwezigen zelf kiezen wat ze van de onderwaternatuur in de Waddenzee wilden ontdekken. Door de kennis en vragen van de aanwezigen was er veel interactie. Jaap Jepma van Bureau Noordtij leidde alles in goede banen.

De interactieve onderwatertekening verbeeldt de Rijke Waddenzee. Het laat zien wat zich onderwater afspeelt, gevangen in een doorsnede van het Wad. Je zult dit overigens nooit op één locatie op deze manier kunnen waarnemen. Bij onderwater bemonstering voor onderzoek in de Waddenzee bijvoorbeeld bestaat een groot deel van de monsters uit zand en modder. Toch leeft er van alles op en in de bodem van de Waddenzee.
Wil je dit ontdekken dan is bijvoorbeeld de plankton excursies van ’t Ailand op Lauwersoog een aanrader. Met een speciaal planktonnet ga je op plankton vissen in de haven van Lauwersoog. En daarna bekijk je je vangst binnen onder de microscoop.

Op de interactieve tekening ontdekten we de Japanse oester, een exoot die inmiddels veel in de Waddenzee voorkomt. Het is een biobouwer en daarmee belangrijk voor de biodiversiteit in het systeem zoals in gemengde mossel/oesterbanken waar andere planten en dieren zich kunnen hechten of in kunnen verstoppen. Zeegras is ook een biobouwer en een belangrijke graadmeter voor de ecologische toestand van de Waddenzee. Het komt nog op weinig plekken voor maar er is hoop. Rond Griend is een succesvol herstel gerealiseerd en ook onder Schiermonnikoog is een goede ontwikkeling gaande. Er zijn zo’n 1500 mosselbanken in de Waddenzee. Henk-Jan van der Veen, boswachter bij Staatsbosbeheer, is één van de aanwezigen en vult het verhaal van Michiel aan. Hij vertelt over de kwelders van Holwerd, waar je vanuit de kijkhut (ligt in de kwelder, op de plek waar de lage kwelder overgaat in de zee) goed zicht hebt op droogvallende platen, die 2x per dag bij hoog water onder water staan. En waar je vanaf de Holwerderkust de mosselbanken bij laag water kunt zien (‘zwarte strepen’).
Zelf aan de slag met de interactieve onderwaterkaart? Dat kan via deze link. Je mist daarbij natuurlijk wel de uitleg die je in het onderwatercafe wel krijgt. Let op: de afbeeldingen en filmpjes in deze interactieve presentatie zijn niet rechtenvrij!

Monique Moors werkt aan Dwaalfilm Wadden. In 5 jaar groeit DwaalfilmWadden tot een grote online Waddenfilm met 160 mini-documentaires in 40 verschillende landschappen. Waalfilm Wadden  staat online en de filmpjes zijn gratis en door iedereen te gebruiken. De eerste 60 zijn nu beschikbaar. Met deze korte filmpjes dwaal je langs de kust en ervaar je de dynamiek in het gebied. En wordt de samenhang duidelijk. Tot nu werkte Monique vooral bovenwater waarbij je je wel bewust wordt van de waarde van de onderwaternatuur in het gebied. De komende tijd worden juist ook onderwater opnames gemaakt. Tijdens het onderwatercafé vertelde Monique over hoe de filmpjes tot stand komen. Natuurlijk toonde ze ook een aantal filmpjes, waaronder zeehonden bij de Punt van Reide en zwermen vogels op het Friese wad. Mocht je nog locaties weten of juist een specifiek onderwerp die interessant is voor een mini-documentaire, dan kun je Monique daarover mailen.

Met een mooie foto van een stekelbaars vertelde Jeroen Huisman ons over zijn passie voor vissen. Langs de kust hebben we veel harde grenzen voor vissen. We denken vaak in technische oplossingen om vismigratie op zoet/zout-overgangen hier mogelijk te maken. Daarin lopen we in Nederland voorop ten opzichte van de andere Waddenzee-landen. Een voorbeeld is de vispassage in zeegemaal H.G. Miedema bij Zwarte Haan.
Onderzoek naar migrerende vissen levert interessante informatie. Bijvoorbeeld het onderzoek met gezenderde stekelbaarzen bij de zeesluis in Nieuwe Statenzijl, waar de Westerwoldsche Aa uitstroomt in de Dollard. Hier zijn 2 vispassages gemaakt: één voor glasaal en de andere voor stekelbaars. Het blijkt dat stekelbaarzen onderweg ‘rechtsaf slaan’ naar voedselrijke gebieden in plaats van naar de bronbeek te zwemmen. Studenten van Van Hall Larenstein monitoren langs de gehele Waddenkust. Dat is veel werk maar ook leuk om te doen. Ook vrijwilligers die monitoren zorgen voor veel data over vismigratie.


Jan Willem Spakman van Wimpie Comics vatte de avond weer samen in een mooie cartoon:

Onderwatercafe Den Helder

Donderdagavond 31 oktober 2019
Kampanje in Den Helder

In samenwerking met Bureau Noordtij organiseerden we in Den Helder het tweede Onderwatercafe over de onderwaternatuur in de Waddenzee. Jan Rotgans vertelde over zijn werk als gids en gastheer op het Wad. En Sander Holthuijsen van het NIOZ nam ons mee in het onderzoeksproject Waddenmozaïek. Aan de hand van een interactieve onderwatertekening ontdekten we de wondere wereld van de onderwaternatuur. Het was een leuke en informatieve avond.

Aan de hand van de interactieve onderwatertekening liet Michiel Firet de aanwezigen zelf kiezen wat ze van de onderwaternatuur in de Waddenzee wilden ontdekken.

We ontdekten dat de Japanse oester, een exoot, inmiddels veel voorkomt in de Waddenzee, de puitaal anders spartelt dan de paling en vroeger armeluis paling werd genoemd, er stevige mosselen zijn maar ook watjes. Het filmpje over de kiezelwier (Ruben Smit Productions) gaf een mooie toelichting. Zo ontdekten we dat kiezelwieren heel veel CO2 binden. Met zonlicht en voedingsstoffen uit de bodem maken ze energie beschikbaar voor het ecosysteem. Het zijn primaire producenten, ze zijn de basis van het voedselweb. De bruinvis, een dolfijnachtige, komt veel voor in de Noordzee (in de hele Noordzee wel zo’n 400.000!). Ze gebruiken ook de Waddenzee maar we zien ze bijna nooit. Toch foerageren ze bijvoorbeeld in het Marsdiep. Let maar eens op de rugvin die net boven water uit komt. Bodemdieren zoals de Amerikaanse zwaardschede en de schelpkokerworm zoeken de beschutting in de bodem van het Wad. Zij hebben dagelijks de uitdaging tussen voldoende voedsel krijgen en niet gegeten worden door vogels. Het filmpje over de Kanoet maakte ons er van bewust dat de voorraad voedsel en rust in het Waddengebied cruciaal is voor de vogels langs de Flyway. Daarom zou er meer gestuurd moeten worden op het onderwaterleven in de Waddenzee.
Zelf aan de slag met de interactieve onderwaterkaart? Dat kan via deze link. Je mist daarbij wel de uitleg die je in het onderwatercafe wel krijgt. 

De film WAD, overleven op de grens van water en land van Ruben Smit, met fantastische beelden van de onderwaternatuur in de Waddenzee, kun je terugkijken op NPO. En in de film Silence of the Tides, die in oktober 2020 uitkomt, komt ook de onderwaternatuur van de Waddenzee in beeld.

Jan Rotgans is een vat vol verhalen. “Alles wat ik weet, kwam via mijn oren”. Vanaf dat hij 8 jaar is werkt hij al mee met zijn vader op de viskotter in de Waddenzee. Sinds 1989 neemt hij gasten mee op zijn vaartochten en vanaf 2000 organiseert Jan natuurexcursies. Inmiddels is hij dus meer dan 50 jaar actief op het Wad. Een aantal van Jan zijn waarnemingen en verbazingen deelt hij met ons. Zo blijkt dat Noorderwind slecht is voor de vangst. En krabben kondigen Noorderwind aan: bij het selecteren van de vangst zijn bijtende krabben de voorspeller van Noorderwind op de volgende dag. Het gezegde “Vloed aan zee brengt wind met zich mee” klopt ook. Jan werkt op getij; hij heeft geen horloge nodig.Scholeksters die fluiten bij wassend water betekent voor Jan dat hij terug moet met de boot naar de wal, want de wind gaat dan flink aantrekken. En hij leert ons ook dat je een wondje prima kunt schoonmaken in zee, maar dan wel met vloedwater en niet met ebwater. “Als de dijk opdroogt” is nog zo’n waarneming. Jan ging met zijn vader mee onder de Afsluitdijk vissen. De bijboot was niet groot en had geen betrouwbare buitenboordmotor. Als de dijk droog werd, als het asfalt niet meer zwart was van het vocht maar grijs werd, dan kwam de wind en moesten ze als de wiedeweerga terug naar het moederschip.
Op de website van Jan staat o.a. een scheepsjournaal met nog meer verhalen.

Sander Holthuijsen is veldbioloog bij het NIOZ. Hij is gespecialiseerd in bodemleven in getijdengebieden.

De wadplaten vormen ongeveer de helft van de Nederlandse Waddenzee. Bij eb, als wadplaten droogvallen, is er al een deel van de onderwaternatuur te zien. De andere helft, van het ondergedoken wad, is lastiger te ontdekken en is daarom ook veel onbekender. In het project Waddenmozaïek (loopt tot 2022 en is onderdeel van Waddentools) wordt onderzoek gedaan in geulen en diepe platen. Gestart is met een monsterklus: in één seizoen zijn monsters genomen op 1400 punten in het Nederlandse deel van de niet droogvallende, de sublitorale, Waddenzee. De monsters van 20×30 cm, vooral bruin-grijs van kleur, leveren interessante informatie op over de onderwaternatuur van de Waddenzee. Eerste waarnemingen: naast zand en blubber, (resten van) schelpdierbanken en mosselbanken, schelpkokerwormen, zeesterren, nonnetjes, mosselen, anemonen en zeecypres. Zeepaardjes, zeegras(velden) en (delen van) oesterbanken werden niet aangetroffen. De voorloper van Waddenmozaïk, Waddensleutels, heeft ons met de gegevensset van het bodemleven van de droogvallende Waddenzee veel informatie opgeleverd over het voedelweb; wie-eet-wie. Dat wordt nu aangevuld met het bodemleven van de permanent overstroomde wadbodem. Deze vorm van bemonstering is uniek in de wereld.
Lees meer over project Waddenmozaïek op website van Natuurmonumenten

Illustrator Jan Willem Spakman van Wimpie Comics de avond samengevat in een inspirerende cartoon:

Tryout Onderwatercafe Noordpolderzijl

Vrijdagavond 27 september 2019
Café ‘t Zielhoes in Noordpolderzijl

In samenwerking met Bureau Noordtij was op vrijdagavond 27 september voor het eerst een Onderwatercafé. Een tryout.

Zo’n 25 geïnteresseerden waren hiervoor naar Café ‘t Zielhoes in Noordpolderzijl gekomen. Ze werden meegenomen in de wondere wereld die zich afspeelt onder de oppervlakte van de Waddenzee. Want wat zwemt, kruipt en krioelt daar eigenlijk? De natuur onder water is een belangrijk, maar niet altijd even zichtbaar deel van het unieke natuurgebied Waddenzee. Ook werd stilgestaan bij de mogelijke gevolgen van bijvoorbeeld de klimaatverandering op de Waddenzee.

Gedurende de avond werden de aanwezigen geïnformeerd door een aantal experts. Edwin van de Pauw Kraan van het Waterschap Noorderzijlvest gaf een presentatie over trekvissen en de vispassage van Noordpolderzijl. Jaap Vegter, een van ‘Vissers van de Kust’, ging in gesprek met Jaap Jepma van Noordtij over hoe je als visserman kan meebewegen met de natuur. Michiel Firet van Programma naar een Rijke Waddenzee had met de interactieve onderwaterkaart een keuzemenu voor de zaal. Achter elk nummertje werd ingezoomd op onderwaternatuur van de Waddenzee. Via deze link kunt u daar zelf ook mee aan de slag. Let op: de afbeeldingen en filmpjes in deze interactieve presentatie zijn niet rechtenvrij!

Gelukkig was de bar open, want het is ten slotte een onderwatercafé! Onder het genot van een hapje en een drankje werden de levendige gesprekken voortgezet. De avond werd afgesloten met een pub quiz. Bij de vraag wat het verschil is tussen het eikapsel van een rog of dat van een haai bleken er veel afvallers! Al met al een geslaagde try-out van het eerste Onderwatercafé. Op naar de volgende op 31 oktober in Den Helder!

llustrator Jan Willem Spakman van Wimpie Comics vatte de avond samen in een inspirerende cartoon: